Гісторыя майго прозвішча: ад Булавешкі да Белавешкіна.

Доўгі час мне здавалася, што мае прозвішча тлумачыцца вельмі проста: “белая” + “вешка”.Вешка – гэта паменьшэнне ад “веха”, вешкай называлі раней межавую палку, якой адзначалі межы, дарогі, ставілі як метку. Ну а белая – зразумела таксама, белы колер бачны здалек і мелам легка пафарбаваць яе. Мне падабалась такое тлумачэнне: сам я светлы і прозвішча Белавешкін мне пасуе. Але насамрэч усе аказалася нашмат складаней. Аб гэтым і мой аповяд.


 ад Булавешкі да Белавешкіна




Усе Белавешкіны паходзяць з адной вескі - Коркаць (Коркат) Магілеўскага раёны і з'яўляюцца сваякамі між сабой. Калі я знайшоў архіўныя паперы, дык аказалася, што з першых згадкаў да 1912 году прозвішча маіх продкаў пісалася як “Булавешкинъ”. Памылка ці не? Метрычныя кнігі зафіксавалі некалькі дзесяткаў запісаў, зробленых рознай рукой і паўсюль адна і тая ж форма: Булавешкін. Што ж адбывалася пазней?


Дакументы не захаваліся, але дзесьці ў 1910 мой пра-прадзед браў крэдыт у зямельным банку на пакупку зямлі разам з братамі. Для гэтага пэўна спадрэбіліся нейкія дакументы і, мяркую, пры іх падрыхтоўкі адбылася памылка і замена “Була” на “Бѣла” ад слова “Бѣлый”. 







Бо з гэтага часу пачынае сустракацца ў метрыках запіс “Бѣлавешкинъ”. Але гэтая форма застаецца ў меншасці і да 1917 дамінуе форма Булавешкін. Звярніце ўвагу, што па правілах рускай мовы павінна быть “Бѣловешкин”, але літара А ацалела. І нават у перапісу 1925 года большасць прозвішч запісана на рускай мове як «Белавешкин», менавіта праз “А”. У перапісу 1925 года яшчэ ацалеў першапачатковы варыянт прозвішча: “Булавешкін”, яго захаваў брат майго пра-прадзеда. Апошні раз прозвішча Булавешкін у скажоным стане спамінаецца ў ваенных запісах (1944 г.), дзе запісана са слоў салдата як Булавещский. На сеняшні дзень амаль ніхто пра гэта не памятае, толькі адна бабулька з суседняй вескі ўжыла старую форму: “А не, тут Булавешкі не жывуць ужо!”.



З другой літарай мы разабраліся. Цяпер пытанне канчатку. Вядома, што шмат беларускіх прозвішчаў русіфікаваліся, і таму часта дапісваліся канчаткі –ін, -оў, -еў. У архіве захаваўся дакумент, складзены ў 1912 годзе маім прадзедам і яго братамі ўласна, дзе яны падпісаліся як “Бѣлавешковы”. Адзначу яшчэ, што адзін з Белавешкіных, які ў 1918 годзе пераехаў на Ўкраіну, змяніў прозвішча на “Беловешко”, хоць у яго афіцыйных дакументах і стаяла “Беловешкин”. Яшчэ аднім аргументам з’яўляецца ўжыты старажыламі варыянт “Булавешкі”. Таму есць усе падставы сцвярджаць, што першапачатковым варыянтам майго прозвішча была форма “Булавешка (Buɫawieška)”. Зараз такога прозвішча няма. 


Что ж такое булавешка?

Слова булавешка ўтварылася ад слова булава. Гэта старажытны індаеўрапейскі корань, які азначае нешта круглае. Вытворнае на -ava (-avъ от слав. *bula "шишка, набалдашник", словен. búla "шишка, желвак", чеш. boule "шишка", польск. buɫa "ком", bula "пузырь", сербохорв. бу́љити, избу́љити "выпучивать глаза, таращиться".

Адзначу, што ад кораня Булава ўтварылася шмат пераважна ўкраінскіх і беларускіх прозвішчаў (Булава, Булавін, Булавенка, Булавінскій і гэтак далей). Гэта звязана з тым, што булава была распаўсюджаным знакам улады не толькі вышэйшага ваеннага кіраўніцтва, але і больш дробных чыноў, асабліва гэта тычыцца панцырных баяр і казакаў.


Гэтае слова мае два значэннi: у дачыненні да людзей і да рэчаў. 

Да рэчаў:



1. Булавешка – гэта маленькая булава, накшталт урадніцкаў у казакаў. Прыклады: 

“І ўзважыў булавешку ў руках, пагразіў ёю.” “Только когда пан судья сходил с коня, становилось видно, что через плечо у него торба с золотым шитьём, а в ней Статут, как говорили, а за поясом серебряная булавешка”. Ад слова булава шмат прозвішч з рознымі суфіксамі.



2. Булавешка – патаўшчэнне ў выглядзе шара, мнагагранніка і пад. на верхнім канцы палкі, кійка і пад., патаўшчэнне на стрыжні, на ствале; нараст. невялікая палка з патаўшчэннем на канцы, дубіна. 

3. Рытуальны язычніцкі прадмет, на жаль, з невядомай функцыяй.







Рытуальные дубовыя булавешкі


Прыклады:

“Данік адчыніў адрыну i ўбачыў у кутку бязмен: з булавешкай”, “бо пачуваўся ў ім не надта вольна, бо сеў толькі пасля нейкіх сутаргавых рухаў, засунуўшы з перапуду ў рот булавешку сваёй палкі”, “потым гралі гімн, і ў бубнача пасьля кожнага ўдару булавешкай падскоквала кепурка”, “доўгае скураное паліто таго ж колеру, кій з бронзавай булавешкай”, “выйшаў з залы, дапамагаючы сабе тонкім кіем з булавешкай ў выглядзе грознага льва”


Да людзей.

 Ужываецца ў двух значэннях аналагічна слову “галава”: у пазітыўным (разумны, кемлівы чалавек) і ў негатыўным (упарты, глупы, дурань), аналагічна расейскаму слову “балда”.


2. Прыклады пазітыўнага значэння:

“ таксама трэ мець не абы-якую булавешку. Дурань такое не зрабіў бы нігды, факт.”, “не задумваешса нават, вучоная булавешка,— калі гэты яблык еў чарвяк, а памідор брала гніль, то ён і табе, напэўно, будзе не шкодны!”, “Уладзік ледзь не хапіўся за галаву — якая ж з яго булавешка, як ён мог адразу не падумаць з Паўлам”.



3. Прыклады негатыўнага значэння: 

«Яна ж, булавешка, и зараз, абуўшы сваё сэрца ў лапці, іх, напэўна, шкадавала б», “Ах, Лаўрэн, Лаўрэн, якая з цябе булавешка і ёлупень, хоць і бывалы мужчына!” , “Дурны Зміцер гэтага зусім не разумее і шчэ скардзіцца, дубовая булавешка, перад кожным сустрэчным ды ледзь не плача, бы тая баба,— шчэ пават зайздросціць.”

Іншыя Белавешкіны.


Існуюць і іншыя носьбіты прозвішча Белавешкін з Расійскай Федэрацыі. Частка з іх – гэта беларускія Белавешкіны, якія пераехалі ў часы СССР. А іншыя – гэта не родзічы, а аднафамільцы. Я даваедаўся, што Белавешкіны з Калужскай вобласці (веска Чубарава) змянілі прозвішча з “Беловошкин” на “Беловешкин”. Есць яшчэ і Белавешкіны з Угліча, магчыма з такой жа гісторыяй.

Комментарии

Архив

Показать больше

Ярлыки

телесность32 болезни30 интересно30 вес27 генетика24 семья24 видео23 экологичность23 мозг22 семинар здоровое питание22 советы18 тест18 цикл "день-ночь"18 измерение ресурсов здоровья17 сон17 стрессоустойчивость17 неврология16 свет15 здоровое общество14 традиции14 медицина13 завтрак11 инсулин11 рецепт11 водно-солевой баланс10 красота10 нейробиология10 самоидентичность10 история9 минимализм9 наука9 природа9 семинар ваш ресурс стрессоустойчивости9 СМИ8 беременность8 юмор8 диагностика7 практика7 температура7 воспитание6 инфекции6 осанка6 продуктивность6 эволюция6 mtor5 иммунитет5 курс здоровая телесность5 микрофлора5 сознательность5 социальные связи5 старение5 NO4 архив4 дизайн4 гистамин3 искусство3 кофеин3 отзывы3 родословная3 семинар осознанность3 шум3 еда2 секс2 серотонин2 смерть2 гомоцистеин1 заметки1 мелатонин1 мотивация1 окситоцин1 работа стоя1 рефид1 солнце1 спонтанность1 статус1 термогенез1 триптофан1 холод1 циркадные ритмы1
Показать больше